درباره يخچال گنبدي ميبد

در مناطق بیابانی دسترسی به آب خنک و پاکیزه براي گذران زندگي، امري حياتي و از اصول پايه براي مردمان آن ديار به‌شمار مي‌آيد. در گذشته براي چنين مسائلي، راهکارهايي منطبق با شرايط زيستي و هوشمندانه‌ به‌کار مي‌گرفتند؛ روش‌هايي مانند حفر کاریز، حفر چاه‌های عمیق، ساخت نهرهای آب، برکه و آبگیر و آب انبارهای بادگیردار، ساخت حوض و آب‌نما در خانه‌ها، و یخچال‌های بزرگ خشتی.

یخچال‌هاي خشتي عموما چهار بخش اصلی دارند: حوض یخ‌بند، دیوارهای سایه‌دار، مخزن یخ و گنبد بزرگ.
امروز تعداد كمي از اين یخچال‌ها باقی مانده و همين تعداد كم هم در حال حاضر مخروبه هستند.

یخچال میبد، سازه‌اي خشتي و مصالح به‌كار رفته در آن خشت و گل مي‌باشد. تناسب دیوار سایه‌انداز آن به ارتفاع 8 متر و قطر 2 متر و طول 42 متر در جنوب و طول 20 متر در شرق و غرب، برای کم کردن گرمای آفتاب در یخ بند، درخور توجه است. یخچال میبد براي تهيه و نگهداری یخ استفاده مي‌شد و با درنظر گرفتن ويژ‌گي‌هاي معماري و زيستي و شرایط جغرافیایی منطقه، از نشانه‌های تمدن مردم این منطقه به‌شمار می‌رود.

اطلاعات گردشگری

یخچال خشتي میبد آخرين بازمانده یخچال‌های قدیمی است. موقعيت آن در داخل شهر میبد و در فاصله 50 کیلومتری شمال یزد، در کنار راه کاروانرو و در كنار چاپارخانه، آب انبار و رباط اصلی شهر مي‌باشد.

یخچال گنبدی میبد در استان یزد، نمونه‌اي از سازه‌های سنتی و سازگار با زیست بوم ایران است که در نوع خود بهترین و بزرگترین نمونه از این دست به شمار می‌رود.

از ويژگي‌ مهم اين سازه‌ها، به‌كارگيري درست و مدیریت مناسب منابع آب در مناطق خشک و نیمه خشک ايران است؛ با ساخت اين يخچال‌ها نه تنها تابستان‌های گرم و سوزان با دشواری‌های کمتري طي مي‌شد، بلکه برای دیگر فصل‌هاي سال و مواقع کم آبی و خشک‌سالی‌های احتمالی نیز ذخایر آب در دسترس بود.

از نکات بسیار مهم در طراحی و كاربري این سازه‌های آبی، همخوانی و هماهنگی آنها با زیست بوم منطقه است که از مباحث مطرح حوزه گردشگري به‌شمار مي‌آيد. اين سازه‌ها ضمن بهره‌برداری بهینه از منابع طبیعی، کمترین آسیب‌ را به محیط زیست وارد آورده و در شمار سازه‌های «سبز» محسوب می‌شدند.

در کنار اين معماري شگفت، «نارین قلعه»، «آب انبار کُلار» و «چاپارخانه» قرار دارند كه باهم یک مجموعه معماری تاریخی ارزشمند را در شهر ميبد يزد تشکیل می‌دهند.

در نهايت اينكه در یخچال میبد و سازه‌هاي مشابه، سه مرحله «یخ سازی»، «یخ داری» و «تحویل یخ» در یک محل صورت می‌گرفت.

کارکرد یخچال

كارايي یخچال‌ها در سال دوبار صورت می‌گرفت؛ یکی در ميانه زمستان (براي انباشتن یخ در مخزن و پوشاندن سطح یخ با پوشال و کاه) و دیگري در ميانه تابستان (بهره‌برداري از یخ‌های انباشتی براي شرب و نيازهاي دیگر).

روش تهيه یخ به‌اين صورت بود كه در طول شب‌‌های سرد چله زمستان، آب نهر یا قنات را از مسير آبروها به حوض یخ‌بند پهناور و کم ژرفایی هدایت می‌کردند که در کنار یخچال قرار داشت. این کار در شب‌های بعد ادامه داشت تا اينكه یخی ضخیم، فشرده و چند لایه در یخ بند‌ها تشکیل شود. پس از تشكيل یخ، آن‌را شکسته و در پاچال می‌ریختند.
قطعات بزرگ یخ  درون «چال یخ» را خرد مي‌کردند و در بين تکه‌های یخ، آب می‌پاشیدند تا  فشرده شوند و اين‌كار باعث مي‌شد تا دیرتر ذوب گردند. آبي كه از ذوب يخ به‌دست مي‌آمد، نيز به حال خود رها نمي‌شد؛ یک راه‌آب باریک در پایین پاچال ديده شده بود تا مقدار آب ناچیزي كه از ذوب احتمالی یخ‌ها به‌وجود مي‌آمد، به سمت چاه سرازیر گردد.
براي تهویه هوای داخل گنبد، دریچه‌ها و روزنه‌هایی ساخته شده‌ بود تا مانع ذوب یخ‌ در زمان‌‌هاي گرم سال شده و تهويه مناسب صورت گيرد.
تمام اين برنامه‌ريزي‌ها براي بهره‌برداري و مصرف يخ‌ در روزهاي گرم تابستان بود تا «یخچال دار» یخ‌ها را در درگاه جنوبی يخچال، به مردم تحویل دهد.

ویژگی‌های ساختاری سازه

  • گنبد خشتی (از نوع دورچین) با ارتفاع 15 متر از سطح زمین، یخ‌بندها، «چال یخ» یا «یخ انبار» یا «پاچال» به ژرفای 6 متر و قطر 13 متر و یک سکو به عرض یک و نیم متر برای رفت و آمد در گرداگرد چال یخ، آب‌روها برای هدایت آب به یخ بند، یک راه پله باریک در بدنه چال یخ برای بالا آوردن تکه‌های یخ، يك درگاه برای واریز یخ به پاچال و درگاهي دیگر برای تحویل یخ به مردم در تابستان، از مشخصات سازه‌اي اين گنبد است.
  • بهره‌برداری از سرمای هوا در زمستان، حفظ سرمای یخ در محیط عایق «پاچال» برای استفاده در فصول گرم سال، ذخیره آب‌های جاری و آب قنات در فصول پرباران سال به شكل یخ و بهره‌برداری از مصالح ساختمانی در دسترس و بومي، جزو نكات برجسته يخچال ميبد مي‌باشد.
  • اطراف یخ‌بند بخچال میبد، حوضي گلی و کم عمق (تقریبا نيم متر) به مساحت تقریبی 8هزار متر مربع ديده شده‌است. دیوارهای بلند سایه اندازه در سه جهت جنوبی شرقی و غربی قرار دارند كه متاسفانه دیوار شرقی خراب شده است. یک درگاه اصلی به پهنای 2/2 متر و بلندی 2 متر در میان دیوار جنوبی به مخزن و گنبد راه دارد. درواقع تمام رفت و آمدها، انبار و تخلیه یخ از این درگاه صورت می‌گرفت. مخزن قیفی یخچال در زمین رسی سختی با قطر دهانه و گودی به‌ترتیب 13 و 6 متر تعبيه شده و بناي گنبد بزرگ درست روی اين بستر بنا شده‌است.
  • سطح قاعده دایره‌ای این گنبد حدود 300 متر مربع و ارتفاع گنبد حدودا 15 متر می‌باشد. پهنای دیوار خشتی گنبد از بالا به پایین کاهش می‌یابد به گونه‌ای که از 4/2 متر در قاعده، به 25 سانتیمتر (پهنای یک خشت) می‌رسد. امروزه قسمتی از پوشش شمال غربی گنبد به علت باد و باران فرو ریخته است.
  • سازه‌اي سراسر خشت و گلي كه خوشبختانه بيشتر قسمت‌هاي این بنا به‌عنوان یکی از نمونه‌های چشمگیر معماری این گونه آثار، باقی است.

تاریخچه

اين سازه كه در  ۱۶ دی ۱۳۷۵ به شماره 1826 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، مربوط به دوره صفوی است؛ هر چند از زمان دقیق ساخت آن اطلاعي در دست نیست. گويا سازه كنوني در محل بنای قدیمی‌تر ساخته و یا بازسازی شده است.
 
نام: آسیا » ایران » یزد » يخچال گنبدي ميبد
گروه: جاذبه ها
 

مکان های دیدنی دیگر یزد

 

دخمه زرتشتيان

دخمه زرتشتيان يا برج خاموشان مكاني براي درگذشتگان، در آيين زرتشتي است. اين دخمه‌ها از جاذبه‌هاي ارزشمند فرهنگ ايران به‌شمار مي‌آيند. زرتشتيان درگذشتگان خود را در بخش‌هاي كودكان، زنان و مردان در اينجا قرار مي‌دادند تا جسد آنها خوراك كركس‌ها شود و استخوا‌ن‌هاي اجساد را در مركز اين برج دفن مي‌كردند.

آتشکده یزد

آتشکده یزد، محل نگهداری آتش مقدس، نیایشگاه زرتشتیان و یکی از جاذبه های گردشگری شهر یزد است. این آتشکده در قرن اخیر ساخته شده است، اما قدمت آتشی که درون آن شعله ور است به بیش از 1500 سال پیش برمی گردد.

مسجد امیرالمومنین

مسجد امیرالمومنین واقع در منطقه زارچ یزد، از مساجد بسیار فعال، شناخته شده و از بناهای تاریخی است که در آن، جنبه های مذهبی، فرهنگی و گردشگری در هم آمیخته شده است. این مسجد به دلیل معماری منحصر به فردی که دارد، سالانه پذیرای جمع کثیری از گردشگران سراسر جهان می باشد.

پیر هِریشت

زیارتگاه پیرهریشت، یکی از زیارتگاه های زرتشتیان یزد است. گمان می شود گوهربانو یکی از کنیزان یزدگرد ساسانی در این محل ناپدید شده است. این زیارتگاه محل برگزاری بسیاری از مراسم ها وجشن های بهاری زرتشتیان منطقه و پذیرای زرتشتیان سراسر جهان است.

زیارتگاه پارس بانو

زیارتگاه پارس بانو، یکی از زیارتگاه های زرتشتیان در استان یزد است که هرساله پذیرای تعداد بیشماری از زرتشتیان سراسر کشور است. بنا به گزارشات تاریخی این زیارتگاه محل ناپدید شدن خاتون بانو دختر یزدگرد سوم، پس از گریز از فارس است.

مسجد فهرج

يكي از نمونه‌هاي نادر تمدن ايراني مسجد جامع فهرج، واقع در 30 کیلومتری شرق یزد است که معماری پیش از اسلام ایران را به معماری دوران اسلامی پیوند می‌دهد و يك اثر کم نظیر از دوران انتقال به‌شمار مي‌آيد.

بقعه سيد گل‌سرخ

بقعه گل‌سرخ در محله سرچم يزد علاوه بر جاذبه گردشگري نمونه‌اي از تاريخ فرهنگي ـ ديني گذشتگان است كه امروزه نيز كاربرد آن در بين مردم نمايان است. در اين بقعه آثار خطي نستعليق و هنر‌هاي زيباي كاشيكاري و طرح‌هاي اسليمي را مي‌توان ديد.

گنبد عالی ابرکوه

گنبد عالی ابرکوه، بنای برج مانندی است که از دوران دیلمیان بر فراز کوه سنگی شهرستان ابرکوه قرار دارد و معماری ظریف آن آنقدر ساده و زیباست که نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند.

مسجد زردک

مسجد زردک در شمال غرب شهرستان اردکان قرار دارد، قدیمی‌ترین مسجد شهرستان اردکان و قدمت آن به قرن پنجم بر می‌گردد. به علت مقاومت بسیاری که دارد به گنج گلین معروف است و همچنین گچ‎‌بری منحصر به فرد زیبایی دارد.

سَرْو اَبَرکوه

سَرْو اَبَرکوه درختی ملی وطبیعی در استان یزد قرار دارد و سروی پنج هزار ساله است. در فرهنگ زرتشتيان آمده است به آن سرو زرتشت گویند. «سرو ابرکوه» دومین درخت کهنسال جهان است.

امامزاده سید نورالدین

امامزاده سید نورالدین احمد (ع) در یزد درمحلی به نام " گاپله " واقع شده که قدمت این بنا با روش قیاسی، به دوره صفوی برمی‌گردد.

خانه کلاهدوزها

خانه کلاهدوزها که هم اکنون به "موزه آب" تبدیل شده در شمال میدان امیرچقماق یزد قرار دارد. بنای این خانه متعلق به تاجری خوش‌آوازه به نام "سیدعلی‌اکبر کلاهدوز" است که درسال 1312هجری قمری ساخت آن به پایان رسیده است.

کاروانسرای رباط زین‌الدین

کاروان‌سرای رباط زین‌الدین که شاهکار معماری دوره صفویه به ‌شمار می‌رود، تنها بنای مدور ایرانی است که به دستور"زین‌الدین گنجعلی خان ریگ" حکمران کرمان و به امر "شاه عباس ماضی" در قرن دهم هجری قمری ساخته شده است.

مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد، از ابنیه تاریخی و مذهبی استان یزد، هر ساله، گردشگران بسیاری را از سراسر ایران و جهان جذب می کند. این مسجد در دوره های تاریخی مختلفی ساخت و احیا شده است.

نارین قلعه

نارین قلعه، مهم‌ترین اثر تاریخی شهرستان میبد است که به نظر می رسد در گذشته از آن برای حفاظت از شهر و نیز برگزاری مراسم عبادی استفاده می‌شده است. در مورد تاریخ ساخت بنا، اطلاعات دقیقی در دست نیست.

باغ دولت آباد

باغ دولت آبادِ یزد در اواخر دوره افشاریه توسط محمد تقی خان معروف به خان بزرگ احداث گردید. این باغ كه یكی از باغهای بزرگ ایران و از آثار دوره افشاریه و زندیه می‌باشد دارای مرتفع‌ترین بادگیر شناسایی شده در ایران است.

چَک چَک

چَک چَک محل مخفی شدن نیک بانو از دست دشمنان پدرش یزدگرد، در دل کوه های اردکان است که با چک چک آب طی سالیان متمادی چناری تنومند در کنارشکاف نیز رشد کرده و هرساله زرتشتیان مراسم مهرگان را در این جا برگزار می کنند.

غار شگفت یزدان

غار شگفت یزدان روی قله کوهی به همین نام قرار دارد. این غار که در جریان ورود اسلام به ایران و فشار بر زرتشتیان به مدت سی سال آتش کاریان را در دل خود روشن نگه داشته بود، اکنون علاوه بر این جاذبه مذهبی به علت داشتن ستون های استلاگمیت و استلاگتیت نیز جذابیت دارد. هم چنین مسیر ورود به غار تجربه ای جدید و بی نظیر از غارنوردی خواهد بود.

زندان اسکندر

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه در محله فهادان شهر یزد یکی از آثار دوران مغول است که با تغییر کاربری به مدرسه تبدیل شده تا جایگاه والای علم و دانش را در میان مردم این شهر نشان دهد.

خانه لاری ها

خانه لاری ها واقع در محله فهادان شهر یزد در میان مجموعه آثار تاریخی این شهر است. این بنا متعلق به دوران قاجاریه است که تجار لاری مهاجرت کرده به این شهر آن را بنا نهاده اند. بخش اعیان نشین این خانه چهارفصلی است و دو بخش اندرونی و بیرونی دارد. در بخش هنری این خانه نقاشی ها و تزیینات بسیار زیبایی دیده می شود. این خانه اکنون اداره میراث فرهنگی است.