درباره دخمه زرتشتيان

دخمه‌هاي باستاني از جاذبه‌هاي ارزشمند و باشكوه ايران است. استان يزد علاوه بر ويژگي‌هاي خاص طبيعي و تاريخي، بستر زيارتگاه‌ها و بناهاي مذهبي باستاني است كه هزاران گردشگر خواهان را به خود مي‌خواند. دخمه باستاني يزد در 15 کیلومتری جنوب شرقی یزد و در حوالی منطقه صفائیه بر بلندای کوهی رسوبی و کم ارتفاع قرار دارد. زرتشتیان در گذشته اموات را به دخمه می‌بردند و با آیین خاصی در مرکز این دخمه‌ها قرار می‌دادند. دخمه باستانی یزد مربوط به دوره ساسانيان، در اسفند 1383 به‌عنوان  یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

در گذار از يزد در مسير صفائيه، دو عمارت سنگی مدور برج مانند با فضایی میان تهی جان گرفته‌اند؛ یکی قدیمی‌‌تر به نام مانکجی هاتریا (زرتشتی هندی ‌الاصل) و دیگری جدیدتر به نام گلستان که مربوط به دوره قاجاریه می‌‌باشد. اين دخمه‌ها فضاهايي براي دفن مردگان با آداب و رسوم آیین زرتشتي را در سینه خود جای داده‌اند.
در دامنه ضلع شمالی کوه دخمه چند عمارت خشت و گلی، آجری، سنگی و یا ترکیبی از اینها متعلق به دوران صفویه وجود دارد كه از سازه‌های رفاهی آن دوران به شمار می‌روند.

زرتشتیان از دیرباز تا حدود ۴۰ سال پیش، اموات خود را طبق فرهنگ و آداب و سنن مذهبی خود و طی مراسمي ویژه در این دخمه‌ها قرار می‌دادند تا طعمه کرکس‌های کوه‌های اطراف شوند.
این دخمه‌ها خارج از شهر و با محاسبات دقیق ‌ساخته‌مي‌شد تا با وزش باد و بارش باران، آلودگی به سمت شهر منتقل نشود. در ساخت آنها خشت خام و گچ به‌كار مي‌بردند تا آلودگی‌های ناشی از فساد مردگان به زمین نرسد.

محوطه داخل اين دخمه‌ها پس از مدتی و طی مراسمی خاص، جارو و ضدعفونی می‌‌شد و بار دیگر دخمه مذکور مورد استفاده قرار می‌‌گرفت.
آن گروه از زرتشتيان كه مردگان خود را به اين شيوه دفن مي‌كردند، بر اين اعتقاد بودند كه با اين شيوه «فرقي بين دارا و ندار و شاه و گدا نيست.»، «جسد بي‌جان مردگان به جاي اين‌كه در زير خاك پوسيده و طعمه‌ي كرم‌ها، موش‌ها و انگل‌ها شود، در مقابل آفتاب خشك شده و توسط پرندگان و لاشخورها خورده مي‌شوند.»، «برخي از مردگان، روز‌هاي بعد زنده شده و به ميان جماعت بازگردانيده مي‌شدند. شايد به اين دليل كه فرد در اثر ايست قلبي يا كاهش سطح هشياري، كاملا از دست رفته تلقي مي‌شد، حال آن ‌كه با تحريك لاشخوران و پرندگان به‌مانند يك شوك، هشياري خود را باز مي‌يافتند.»

واژه دخمه در فرهنگستان‌‌های مختلف معانی متعددی همچون گورخانه گبران، سردابه‌‌ی مردگان، خانه زیرزمین برای مردگان، گور و گورستان زرتشتیان را دارد.
«دخمه» در فرهنگ اسدي، صحاح الفرس، برهان قاطع و غياث اللغات به معني «گورخانه گبران» است. در حاشيه برهان آمده «گورستان مغان و آن خانه بي‌در باشد.»
در شرفنامه منيري اشاره مي‌شود: «جايگاهي كه مربع شكافته باشند و نردبان در آنها نهاده، چون گبران بميرند تابوت سازند و در آن نهند.»

قاي فرخاني دستيار موبد آتشكده يزد چنين مي‌گويد: «دخمه گذاري در ايران و آيين زرتشت متداول نبوده و دليل آن دفن كورش است؛ حتي زرتشت پيامبر ما در بلخ دفن است و بيشتر در مواردي همچون هنگامه سرايت برخي بيماري‌ها چون وبا، حصبه و طاعون يا به گاه جنگ‌هاي خانمان‌سوزي چون يورش چنگيز مغول و تيمور به ايران كه در برخي روزها پانزده تا بيست و پنج هزار نفر كشته مي‌شدند و فرصت كفن و دفن آنها نبوده و امكاناتي همچون سردخانه و ... نبوده، مردگان را روي كوه‌هاي بلند شهر كنار يكديگر در دخمه مي‌گذاردند تا لاشخورها گوشتشان را بخورند و سپس استخوان‌هايشان را در چاله‌اي كه در وسط اين دخمه قرار داشت، دفن مي‌كردند. بيشتر مي‌توان گفت دخمه، حالت گورهاي دسته جمعي در مواقع اضطراري را داشته كه به هنگامه پيشامد بيماري‌ها از براي شيوع نيافتن و رعايت كارهاي بهداشتي، آنها را بالاي كوه‌ها و بيرون از شهر برده تا از بين بروند.»

هم اكنون در هند، برخي زرتشتيان متعصب به‌اين دليل كه چون نياكانشان در ايران، مردگان را در دخمه مي‌گذاردند تا لاشخورها آنها را بخورند، آنها هم در شهر، بالاي كوهي سرسبز به اين كار مي‌پردازند.

اطلاعات گردشگری

يزد اولين شهر خشت‌خام و دومين شهر تاريخي بعد از شهر ونيز ايتاليا است. از جمله آثار تاريخي، وجود دخمه‌هاي زرتشتيان در حوالي منطقه صفائيه است. قدیمی‌ترین آثار این محوطه، خیله‌ها و دخمه‌های ضلع غربی است که به دوران صفویه تعلق دارند. از جمله دخمه‌ها، می‌توان به دخمه چم (روستای چم، شهرستان تفت)، دخمه فیروزآباد (شهرستان یزد) و دخمه اردکان اشاره کرد.

امروزه ساخت‌وسازهاي اطراف اين آثار تهديدي براي پاسداشت و نگهداري فرهنگ و بناهاي پيشينيان ايران به شمار مي‌آيد. ساخت و سازهای دانشگاه یزد، احداث دکل‌های شرکت برق، ایجاد پمپ گاز CNG و از همه بدتر ویراژ موتورسواران روی سراشیبی دخمه تاریخی، از مشکلات دخمه باستانی یزد است که از اواسط سال جاری با ورود شرکت آب و فاضلاب استان یزد و ساخت و سازهای این شرکت، این اثر تاریخی را در معرض تهدید بیشتر و جدی‌تری قرار داده‌است.

گروهي از زرتشتيان محله نرسي‌آباد در يزد، مراسم گهن باري را به نشانه اعتراض براي در تهديد قرارگرفتن حدود 100 تا 200 هكتار از وسعت 1800 هكتاري در گستره‌ دخمه يزد برگزار كردند. اين آيين سنتي به اين اميد برگزار شد كه ساخت‌ و سازهاي غيرمجاز در حريم دخمه يزد به پايان برسد.

دخمه‌هاي اطراف يزد و آبادي‌هاي آن

  • دخمه قديمي يزد كه حدود سي سال است كه ديگر مورد استفاده نيست.
در سمت مغرب، دخمه‌اي بزرگ به قطر بيست و پنج متر وجود دارد. مصالح تمامي بنا از پله‌ها تا ديوارها همه از سنگ بادبر  و روي ديوارهاي بيروني كاهگل و گچ روي سنگ كشيده شده‌است. اتاقكي آجري در كنار در ورودي به‌چشم مي‌خورد كه گويا اتاقك دخمه‌بان بوده و يا براي ترتيب مراسم دخمه گذاري استفاده مي‌شد.
جلوي درب آهني ورودي را با آجر پوشانده‌اند. بالاي اين در، سنگي تاريخي همانند سنگ نصب شده در دخمه مانكجي بوده كه اكنون جاي آن مانده است. ديوارها از سطح تپه شش متر ارتفاع دارد. قطر داخلي دخمه بيست و پنج متر و محل دفن استخوان مرده‌ها، بنايي روباز است.
  • دخمه مانكجي ليمجي هاتريا كه در 1225 يزدگردي بنا شده است.
در سمت مشرق و به طرف مهريز، دخمه ديگري كه مسير سختي دارد، ديده مي‌شود. اين دخمه معروف به دخمه مانكجي از گلستان قديمي‌تر است. در ابتداي راه ورود به اين دخمه اتاقي قرار دارد كه در بيرون و درون آن، دو سنگ مرمرين حكاكي شده نظرها را جلب مي‌كند.
  • دخمه چم تفت كه در سال 1276 يزدگردي گشايش يافت. لوحه‌اي بر بالاي سردر آن قرار دارد.
  • دخمه شريف آباد اردكان كه در 1225 يزدگردي گشايش يافت.
  • دخمه ترك آباد اردكان شامل سه دخمه كه زماني جايگاه موبدان بزرگ ايران بوده و آتشكده يزد از آنجا است.
  • دخمه‌اي مخروبه به فاصله تقريبي يكصد و پنجاه متر از دخمه گلستان
  • دخمه باستاني بين دخمه يزد و چم تفت نزديك معدن سنگ
  • دخمه اله آباد رستاق بالاتر از كارخانه گچ يزد كه براي استفاده زرتشتيان رستاق بوده است.

ساختمان‌هاي وابسته به دخمه‌هاي يزد

  • خيله
در پايين دو دخمه يزد، مجموعه ساختمان‌هايي ساخته شده كه زرتشتيان به آنها «خيله» مي‌گويند. اين مجموعه كه شامل دوازده بنا است يكي آجري، و بقيه سنگي و خشتي و آجري باهم است.

خيله براي سه منظور مورد استفاده بوده است:
1-يك روز پس از برگزاري مراسم يادبود سالگرد در خانه - دوستان، آشنايان و وابستگان متوفي به اينجا مي‌آيند. آنها به طور دسته جمعي به دخمه مي‌روند و براي اتراق در اين خيمه‌ها سكنا مي‌گزينند و تا عصر در اينجا هستند و همه مراسمي كه در خانه براي يادبود برگزار مي‌كنند در اينجا هم اجرا مي‌كنند. در داخل اين مجموعه‌ها آشپزخانه، ايوان و ... پيش‌بيني شده است.
2- روز مراسم پرسه همگاني كه به نام پرسه هماروانان خوانده مي‌شود، دو نوبت در سال در اينجا گرد مي‌آيند. يكي روز اول تيرماه يزدگردي و يكي هم اول اسفند ماه يزدگردي. در اين پرسه، كليه كساني كه در سال‌هاي اخير چه خودشان، چه دوستانشان و چه وابستگانشان درگذشته‌اي دارند، شركت مي‌كنند.
3- در روز دفن مرده
در وسط اين خيله‌ها يك بناي آجري كه به سبك بسيار زيبايي ساخته شده خودنمايي مي‌كند. اين بناي تمام آجري يك متر از سطح زمين ارتفاع دارد و در زير آن كانال‌هايي آجري جهت عبور سيلاب ساخته شده كه داراي دو تابستانه، دو ايوان دو طرفه در شرق و غرب و دو آشپزخانه در سمت غرب مي‌باشد. در وسط اين بنا يك كلاه فرنگي نورگيردار كه به سبك عرق‌چين ساخته شده قرار دارد. كف آن را با قلوه‌سنگ فرش نموده و داراي سنگ تاريخ مرمرين است كه عبارتي در آن حك شده است.
  • آب انبار
در سر راه ورود به خيله‌ها، نخست به دو بادگير مشبك آجري كه بر سطح زمين قرار دارد، برمي‌خوريم. بادگيرهايي منحصر به فرد در ميان بادگيرهاي آب انبارهاي يزد. اين بنا همانند آب انبار شش بادگيري، داراي سي پله در ايستگاه اول و پانزده پله در ايستگاه دوم است.

محل و معماری دخمه‌ها

زرتشتيان دخمه‌ها را خارج از شهر و به‌صورت ديوار مدور مي‌ساختند و از طريق پلكاني زمين هموار را به دخمه‌ها وصل مي‌كردند.

اصول ساخت دخمه‌ها

دخمه‌‌ها را از خشت خام و گچ بنا می‌‌کردند تا مواد آلوده به زمین نرسد. در ساخت دخمه اصولی همچون کوبیدن 4 میخ بزرگ، 36 میخ متوسط و 260 میخ کوچک بر زمین رعایت می‌شد. صد نخ پنبه را یک ریسمان می‌‌کردند و سه بار آن ریسمان را دور تا دور دخمه به گرد این میخ‌ها می‌‌پیچاندند. در ابتداي كار، سروش باج تا ویدوا مروتی می‌‌خواندند و هنگام کوبیدن هر میخ یک «یتا اهو» زمزمه می‌کردند. سپس در میان دخمه می‌‌نشستند و 100 «اشم وهو» و 200 «یتا اهو» می‌‌خواندند و 300 سنگ کوچک به میان دخمه می‌‌انداختند. سپس دخمه را روی این مکان بنا می‌‌کردند.

مراسم دینی درگذشتگان

در نزدیکی دخمه حدود 150 تا 200متر اتاق‌هايي مي‌ساختند كه در آن مراسم ديني ويژه درگذشتگان را اجرا مي‌كردند. یکی از اتاق‌هاي ويژه براي آتش‌سوزی بود. آتش‌‌سوزها که معمولا دو نفر بودند، از روزی که جسد درگذشته را به داخل دخمه می‌‌بردند، تا سه شب آتش‌ مي‌سوزاند. نور این آتش می‌‌بایست از همان پنجره به تمام دخمه مي‌تابيد.
روی دیوار دخمه، سوراخ پنجره‌ مانند کوچکی وجود داشت؛ این سوراخ پنجره و پنجره‌ی اتاق آتش‌ سوزی و شعله‌‌های آتش وسط اتاق، می‌‌بایست در یک امتداد باشند تا نور شعله‌‌های آتش از سر شب تا صبح به دخمه و داخل آن بتابد.
از آنجا که به اعتقاد زرتشتیان روان شخص درگذشته تا سه شبانه ‌روز در اطراف و بالای سر جسد در پرواز است، این مراسم برگزار می‌‌شد تا سه شب اول بعد از مرگ از تاریکی و تنهایی نترسد.

تاريخچه دخمه باستاني يزد

دخمه‌هاي باستاني يزد، از جاذبه‌هاي تاريخي اين استان، فضاهاي ديدني و البته پررمز و رازي هستند كه حكايت دفن مردگان در آيين زرتشت را به تصوير مي‌كشند.
از حدود 140 سال قبل كه «مانكجي ليمجي هاتريا» و از طرف پارسيان بمبئي براي بهبود وضع اجتماعي و ديني زرتشتيان به ايران آمد، بعضي از اين دخمه‌ها نوسازي و دخمه‌هاي جديدتري هم ساخته شدند كه مدتي مورد استفاده داشتند. قدیمی‌ترین آثار این محوطه، خیله‌ها و دخمه‌های ضلع غربی است که به دوران صفویه تعلق دارند. امروزه نگهداري و سرپرستي دخمه‌ها با انجمن زرتشتيان است. برخي از اين دخمه‌ها در تهران از اواسط دهه 1310، در کرمان از دهه 1320 و در یزد از دهه 1340، به آرامگاه تبدیل شده و به کلی فراموش شدند.
 
نام: آسیا » ایران » یزد » دخمه زرتشتيان
گروه: مکان های معروف
 

مکان های دیدنی دیگر یزد

 

يخچال گنبدي ميبد

يخچال ميبد قديمي‌ترين يخچال گنبدي و خشتي ايران، در 50كيلومتري شمال يزد قرار دارد. به لحاظ زيست‌بومي جزو سازه‌هاي سازگار محسوب مي‌شود و يك مجموعه معماري شگفت‌انگيز به شمار مي‌آيد كه تمام فرايند يك كارخانه يخ‌سازي را در يك مكان به دست مي‌دهد.

آتشکده یزد

آتشکده یزد، محل نگهداری آتش مقدس، نیایشگاه زرتشتیان و یکی از جاذبه های گردشگری شهر یزد است. این آتشکده در قرن اخیر ساخته شده است، اما قدمت آتشی که درون آن شعله ور است به بیش از 1500 سال پیش برمی گردد.

مسجد امیرالمومنین

مسجد امیرالمومنین واقع در منطقه زارچ یزد، از مساجد بسیار فعال، شناخته شده و از بناهای تاریخی است که در آن، جنبه های مذهبی، فرهنگی و گردشگری در هم آمیخته شده است. این مسجد به دلیل معماری منحصر به فردی که دارد، سالانه پذیرای جمع کثیری از گردشگران سراسر جهان می باشد.

پیر هِریشت

زیارتگاه پیرهریشت، یکی از زیارتگاه های زرتشتیان یزد است. گمان می شود گوهربانو یکی از کنیزان یزدگرد ساسانی در این محل ناپدید شده است. این زیارتگاه محل برگزاری بسیاری از مراسم ها وجشن های بهاری زرتشتیان منطقه و پذیرای زرتشتیان سراسر جهان است.

زیارتگاه پارس بانو

زیارتگاه پارس بانو، یکی از زیارتگاه های زرتشتیان در استان یزد است که هرساله پذیرای تعداد بیشماری از زرتشتیان سراسر کشور است. بنا به گزارشات تاریخی این زیارتگاه محل ناپدید شدن خاتون بانو دختر یزدگرد سوم، پس از گریز از فارس است.

مسجد فهرج

يكي از نمونه‌هاي نادر تمدن ايراني مسجد جامع فهرج، واقع در 30 کیلومتری شرق یزد است که معماری پیش از اسلام ایران را به معماری دوران اسلامی پیوند می‌دهد و يك اثر کم نظیر از دوران انتقال به‌شمار مي‌آيد.

بقعه سيد گل‌سرخ

بقعه گل‌سرخ در محله سرچم يزد علاوه بر جاذبه گردشگري نمونه‌اي از تاريخ فرهنگي ـ ديني گذشتگان است كه امروزه نيز كاربرد آن در بين مردم نمايان است. در اين بقعه آثار خطي نستعليق و هنر‌هاي زيباي كاشيكاري و طرح‌هاي اسليمي را مي‌توان ديد.

گنبد عالی ابرکوه

گنبد عالی ابرکوه، بنای برج مانندی است که از دوران دیلمیان بر فراز کوه سنگی شهرستان ابرکوه قرار دارد و معماری ظریف آن آنقدر ساده و زیباست که نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند.

مسجد زردک

مسجد زردک در شمال غرب شهرستان اردکان قرار دارد، قدیمی‌ترین مسجد شهرستان اردکان و قدمت آن به قرن پنجم بر می‌گردد. به علت مقاومت بسیاری که دارد به گنج گلین معروف است و همچنین گچ‎‌بری منحصر به فرد زیبایی دارد.

سَرْو اَبَرکوه

سَرْو اَبَرکوه درختی ملی وطبیعی در استان یزد قرار دارد و سروی پنج هزار ساله است. در فرهنگ زرتشتيان آمده است به آن سرو زرتشت گویند. «سرو ابرکوه» دومین درخت کهنسال جهان است.

امامزاده سید نورالدین

امامزاده سید نورالدین احمد (ع) در یزد درمحلی به نام " گاپله " واقع شده که قدمت این بنا با روش قیاسی، به دوره صفوی برمی‌گردد.

خانه کلاهدوزها

خانه کلاهدوزها که هم اکنون به "موزه آب" تبدیل شده در شمال میدان امیرچقماق یزد قرار دارد. بنای این خانه متعلق به تاجری خوش‌آوازه به نام "سیدعلی‌اکبر کلاهدوز" است که درسال 1312هجری قمری ساخت آن به پایان رسیده است.

کاروانسرای رباط زین‌الدین

کاروان‌سرای رباط زین‌الدین که شاهکار معماری دوره صفویه به ‌شمار می‌رود، تنها بنای مدور ایرانی است که به دستور"زین‌الدین گنجعلی خان ریگ" حکمران کرمان و به امر "شاه عباس ماضی" در قرن دهم هجری قمری ساخته شده است.

مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد، از ابنیه تاریخی و مذهبی استان یزد، هر ساله، گردشگران بسیاری را از سراسر ایران و جهان جذب می کند. این مسجد در دوره های تاریخی مختلفی ساخت و احیا شده است.

نارین قلعه

نارین قلعه، مهم‌ترین اثر تاریخی شهرستان میبد است که به نظر می رسد در گذشته از آن برای حفاظت از شهر و نیز برگزاری مراسم عبادی استفاده می‌شده است. در مورد تاریخ ساخت بنا، اطلاعات دقیقی در دست نیست.

باغ دولت آباد

باغ دولت آبادِ یزد در اواخر دوره افشاریه توسط محمد تقی خان معروف به خان بزرگ احداث گردید. این باغ كه یكی از باغهای بزرگ ایران و از آثار دوره افشاریه و زندیه می‌باشد دارای مرتفع‌ترین بادگیر شناسایی شده در ایران است.

چَک چَک

چَک چَک محل مخفی شدن نیک بانو از دست دشمنان پدرش یزدگرد، در دل کوه های اردکان است که با چک چک آب طی سالیان متمادی چناری تنومند در کنارشکاف نیز رشد کرده و هرساله زرتشتیان مراسم مهرگان را در این جا برگزار می کنند.

غار شگفت یزدان

غار شگفت یزدان روی قله کوهی به همین نام قرار دارد. این غار که در جریان ورود اسلام به ایران و فشار بر زرتشتیان به مدت سی سال آتش کاریان را در دل خود روشن نگه داشته بود، اکنون علاوه بر این جاذبه مذهبی به علت داشتن ستون های استلاگمیت و استلاگتیت نیز جذابیت دارد. هم چنین مسیر ورود به غار تجربه ای جدید و بی نظیر از غارنوردی خواهد بود.

زندان اسکندر

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه در محله فهادان شهر یزد یکی از آثار دوران مغول است که با تغییر کاربری به مدرسه تبدیل شده تا جایگاه والای علم و دانش را در میان مردم این شهر نشان دهد.

خانه لاری ها

خانه لاری ها واقع در محله فهادان شهر یزد در میان مجموعه آثار تاریخی این شهر است. این بنا متعلق به دوران قاجاریه است که تجار لاری مهاجرت کرده به این شهر آن را بنا نهاده اند. بخش اعیان نشین این خانه چهارفصلی است و دو بخش اندرونی و بیرونی دارد. در بخش هنری این خانه نقاشی ها و تزیینات بسیار زیبایی دیده می شود. این خانه اکنون اداره میراث فرهنگی است.