درباره مسجد فهرج

يكي از نمونه‌هاي نادر تمدن ايراني مسجد جامع فهرج، واقع در 30 کیلومتری شرق یزد است که معماری پیش از اسلام ایران را به معماری دوران اسلامی پیوند می‌دهد و يك اثر کم نظیر از دوران انتقال به‌شمار مي‌آيد.
مسجد فهرج در دل بافت سنتی روستایی به همین نام قرار دارد، جایی که زرق و برق تمدن مدرن به آن راه نبرده است.

يزد را طایفه‌های کوچ‌روی عهد پیشدادیان در مسیر خود از بلخ به پارس، «یزدان» نام نهادند؛ نامی به معنای عبادت كه برازنده آن است. مسجد فهرج با آن دروازه‌های معنوی‌ بخشی از همین عبادتگاه باستانی است.

روستای باستانی فهرج در 60 کیلومتری شرق استان یزد، در مسیر یزد-کرمان و در دل کویر آرام گرفته است. نام اين شهر كه از مراکز اوليه اسکان ایرانیان بوده، «پهره» نام داشته است.

در شمال شرقی آستانه فهرج کوهي به نام چلته است. يك قلعه‌ باستانی و يك آب‌انبار قدیمی نیز در اين روستا قرار گرفته است.
اين اثر همچون ديگر آثار كه تاريخ معماري و شهرسازي استان يزد را نشان مي‌دهد به‌گونه‌اي تاريخ شكل‌گيري تمدن ايراني در آميزش با اسلام را بيان مي‌كند؛ چيزي كه ويژه گذشتگان نيست و به زمان حال و آينده نيز چشم دارد.

اطلاعات گردشگری

یزد، قدمتی پنج‌هزار ساله دارد و همواره به لحاظ مذهبی در طول تاريخ برجسته بوده است و منطقي به‌نظر مي‌رسد كه قدمت مسجد به بیش از 14 قرن و به پیش از ورود اسلام باز گردد.

در زمان ساسانیان، آتشکده فهرج، نیایشگاه مردم یکتاپرست زرتشتی بود و پس از اسلام اين نیایشگاه، همچنان محل ستايش پروردگار در پوششي ديگر به شكل مسجد باقی ماند. روحي كه در مسجد دميده شده، همان نفخه‌ای است که در گل آدمی سرشته شد و خلقت آدمي را رقم زد.

مسجد جامع فهرج به لحاظ ويژگي معماري خود نمادي است كه در گذشته و حال كاربرد دارد. اين مسجد تك مناره است و به عنوان نمادي از آبادي و فهرج پابرجاست. گرمخانه كوچكي در مجاور اين مسجد ساخته شده است كه احتمالا بعدا اضافه شده و مربوط به قرن چهارم و پنجم مي‌باشد.

جالب اين است که در چند قدمی جنوب مسجد جامع فهرج، مسجدی دیگري مربوط به قرن ششم یا هفتم هجری وجود دارد که به مسجد «علاقوندی» معروف است. اين بنا با مسجد کهن مهر آباد، مسجد جامع هک، مقبره پیر حمزه سبزپوش که هر سه در ابرقو قرار دارد، قابل مقایسه‌ هستند. اين بناها و بنای قبه دوازده امام و دیگر بناهای مشابه، مانند مسجد جامع عقدا به خاطر نوع گوشه‌سازی به طور ضمنی و به نوبه خود، کیفیت تداوم و تکامل معماری گنبد را در ایران به ذهن مي‌رسانند.

اصول معماري

  • قدمت مسجد: پوشش تاق‌هاي مسجد، به شكل هندسه «بيز» است كه نشانگر معماري كهن ايراني است كه بعد از اسلام پابرجاماند. در قرون بعد اولين نشانه‌هاي تيزه دار شدن قوس در اين نوع معماري ديده مي‌شود و اين تغيير و گردش معماري در تاريخ قابل توجه است.همين‌طور ابعاد خشت‌ها و وجود نقشي در اسپر رو به قبله در رواق غربي به‌گونه‌اي است كه مشابه آن در تخت جمشيد ديده مي‌شود و نياز دارد تا چگونگي و روند آن توسط گروه باستان‌شناسي بررسي گردد.
  • صحن: اصلي‌ترين فضاي مسجد، صحن است كه در شكل دادن به محيط خود به عنوان بناي مسجد، بيشترين نقش را دارد و البته عناصر پيراموني آن در شكل دهي آن موثر هستند.
خود «صحن» به فضاي «خالي» در مسجد گفته مي‌شود كه موجوديت آن توسط فضاهاي «پر» شكل مي‌گيرد و تركيب و باهم‌آيي آنها در كنار هم يك كل واحد را به‌دست مي‌دهد كه موجوديت هر كدام بسته به ديگري شكل مي‌گيرد. به لحاظ فرهنگي و تعريف معنوي «صحن» برداشت كلي نمايي از «گنبد آسمان» است كه در ذهن حركت رو به بالا را تداعي مي‌كند. روح آدمي در اين مكان به بالا ميل مي‌كند و آدمي مي‌تواند موقعيت خود را در اين نظام هستي بيايد.
  • فرش انداز: شيوه اجراي تاق فرش‌اندازها، به شكل گهواره‌اي است كه با خشت به شكل «پَر» اجرا شده است كه تدايي آهنگي را دارد.
مسجد جامع فهرج پنج فرش انداز دارد. فرش‌انداز مياني از ديگر فرش‌اندازها بزرگتر است. فرش‌اندازها همگي در جنوب توسط «ديوار قبله» محدود شده‌اند. سه فرش انداز مياني در حركت رو به شمال، از طريق «صحن» محدود شده‌اند و دو فرش‌انداز غربي و شرقي تا شمالي‌ترين بخش مسجد كشيده شده‌اند به گونه‌اي كه در كنار «صحن» رواقي را تشكيل داده‌اند كه صحن با آن رواق در غرب و شرق محدود شده است.
  • ديوار قبله: ديوار قبله به ديواري گفته مي‌شود كه بر محور قبله عمود باشد و اين جزو معماري مسجد است و در ضلع جنوبي مسجد قرار مي‌گيرد. در اين ديوار تنها «محراب» قرار مي‌گيرد و هيچ چيز ديگري در آن ايجاد نمي‌شود (در، پنجره، درگاه و ... و اين براي اين است تا تمركز نمازگزار حفظ شود و اين مورد نيز يكي ديگر از اصول معماري مساجد به  شمار مي‌آيد.
در ديوار قبله مسجد جامع فهرج، دري وجود دارد كه در زمان قاجار اضافه شده است و جزو معماري اوليه مسجد نبوده‌ است. اين در به شبستاني دسترسي مي‌دهد كه آن نيز در دوران قاجار ساخته شده است.
  • صفه‌ها: كاركرد صفه، براي به پا داشتن نماز به صورت انفرادي است. در اين صفه‌ها در بعد از ظهرهاي زمستان، خورشيد مستقيم مي‌تابد و باعث گرماي مطبوع در آن مي‌شود. مسجد جامع فهرج، چهار صفه كوچك رو به قبله دارد كه در اقع بخش شمالي صحن را محدود مي‌كند و خود نيز به‌وسيله وجود صحن، شكل مي‌گيرند و موجوديت مي‌يابند و نوع معماري و شيوه اجراي تاق هم نشانگر معماري رايج همان دوره است كه قابل توجه به لحاظ معماري است. شيوه اجراي تاق اين صفه‌ها، از تاق فرش‌اندازها و رواق‌هاي اطراف متفاوت است ولي در نگاه كلي همانند و شبيه هم ديده مي‌شوند.
اهميت شيوه اجراي اين تاق‌ها از آنجاست كه نمايانگر معماري بيش از اسلام و اديان كهن را مي‌رساند. شيوه به‌كار رفته شبيه اتاق فيل‌پوش است ولي نمي‌توان آن را فيل‌پوش به حساب آورد. اگر دو صفه را روبروي هم قرار دهيم، چگونگي شكل‌گيري معماري گنبد به چشم مي‌آيد.
  • ورودي: تنها ورودي مسجد، از گوشه بنا است كه البته اصالت آن مورد ترديد است. در هر حال يه راهروي بدون سقف، يك كوچه كنار مسجد را به رواق غربي وصل مي‌كند.
  • در و پنجره: از ويژگي‌ اين مسجد اين بوده كه فاقد در و پنجره بوده است. تنها دو در به رنگ اخرابي در ديوار شرقي مسجد فرو رفته است كه بياني رمزي دارد. درهاي كنوني مسجد توسط ميراث فرهنگي به اين مسجد اضافه شده است.
در كل معماري اين مسجد،‌يك معماري ساده برگرفته از معماري مساجد اوليه اسلام در مدينه و سرزمين اعراب بوده است. ديوار قبله، قاب بندي ساده‌اي دارد كه جهت قبله را نشان مي‌دهد. ستون‌هاي مسجد با خشت ساخته‌شده‌اند و حجيم و قطور هستند و گردي گوشه آنها بجز شيوه هنرمندانه خود، كاربري خاص خود را دارد.

روش ساخت

بنا از شاهكارهاي معماري «گلين» به شمار مي‌آيد كه پوشش نازك گچ در قسمت‌هاي داخلي مسجد وجود دارد. در بخش‌هايي از آن آجر به‌كار رفته است. آجرهاي به‌كار رفته در «هره» فضاي سقف مسجد را به ارتفاع يك پله از صحن جدا مي‌كند. در شرفي نيز آجر به كار رفته، ابته بيشتر اين آجرها در زمان مرمت بوده است ولي دو آجر بزرگ در اين بنا كشف شده كه يكي به‌صورت «پكوفته» بر ديوار قبله نصب شده و ديگري به موزه منتقل شده است. كف فرش‌اندازها، رواق و صفه‌ها «لوپي» يا «لوپينه» بوده است.

نحوه اتصال صفوف

شيوه ساخت و نوع اجراي فرش‌اندازها حول محور صفوف نمازگزاران است. تاق آهنگ يا گهواري كه در اين مسجد به كار رفته، از كمان يا رج‌هاي يك شكل تشكيل مي‌شود كه در محور تراز خود تكرار مي‌شوند. اين محور قبله است. تاق آهنگ نمي‌تواند عمود بر محور قبله باشد چرا كه در اين صورت تعداد صف نمازگزاران محدود خواهد شد. در مسجد فهرج، با هوشمندي بخش‌هايي از جرزهاي باربر تاق آهنگ حذف شده است تا جايي كه جرز به ستون تبدلي مي شود و نتيجه اين روش، ارتباط بين فرش‌اندازهاست كه در معنا اتصال صفوف نمازگزاران را به‌دست مي‌دهد. اتصالي كه از شرايط اصلي صحت و درستي نماز جماعت به حساب مي‌آيد.

شيوه معماري به كار گرفته شده براي رسيدن به اين مهم در اين مسجد، درك درست كارايي و هوشمندي معمار را مي‌رساند. با گذشت 15 قرن از ساخت درستي اين راهكار به اثبات مي‌رسد. آنچه آشكار است و قابل توجه اينكه براي رفع و رسيدن به بهترين نتيجه با استفاده از مصالح در دسترس، نبوغ و آگاهي معمار است كه در جاي جاي بنا ديده مي‌شود و اين مسئله‌اي است كه امروز نياز فراوان در معماري و شهرسازي ديده مي‌شود.

ويژگي‌هاي مشترك مسجد با مساجد سرزمين‌هاي اسلامي

به شكلي خاص، صحن اين مسجد به لحاظ سادگي از مسجد پيامبر (ص) الگو گرفته و اين الگو در اكثر مسجدهاي اسلامي كشورها ديده مي‌شود و اين نكته مهمي است در پيوند دادن و نقش اين مسجد در بين جامعه اسلامي.

از ديگر عوامل مشترك معماري اين مسجد با ديگر مساجد اسلامي كه ديده شده، فرورفتگي تزئيني در بخش بالاي ستون‌هاي مشرف به حياط است كه وجود آنها در تعديل تناسبات داخلي مسجد موثر است. اين مشابه تزئيني است كه در معماري مسجد ابن طولون قاهر ديده مي‌شود و اين خود نمادي است از پيوند فرهنگي كه در اين دو سرزمين ديده مي‌شود.

به لحاظ تاريخ بررسي اين فرورفتگي‌ها در اين مسجد و ديگر مساجد اسلامي سرزمين‌هاي ديگر ابعاد ديگري از پيوندهاي فرهنگي و تاريخ را روشن مي‌كند.
 
نام: آسیا » ایران » یزد » مسجد فهرج
گروه: مکان های معروف
 

عکس های مسجد فهرج

 

مکان های دیدنی دیگر یزد

 

يخچال گنبدي ميبد

يخچال ميبد قديمي‌ترين يخچال گنبدي و خشتي ايران، در 50كيلومتري شمال يزد قرار دارد. به لحاظ زيست‌بومي جزو سازه‌هاي سازگار محسوب مي‌شود و يك مجموعه معماري شگفت‌انگيز به شمار مي‌آيد كه تمام فرايند يك كارخانه يخ‌سازي را در يك مكان به دست مي‌دهد.

دخمه زرتشتيان

دخمه زرتشتيان يا برج خاموشان مكاني براي درگذشتگان، در آيين زرتشتي است. اين دخمه‌ها از جاذبه‌هاي ارزشمند فرهنگ ايران به‌شمار مي‌آيند. زرتشتيان درگذشتگان خود را در بخش‌هاي كودكان، زنان و مردان در اينجا قرار مي‌دادند تا جسد آنها خوراك كركس‌ها شود و استخوا‌ن‌هاي اجساد را در مركز اين برج دفن مي‌كردند.

آتشکده یزد

آتشکده یزد، محل نگهداری آتش مقدس، نیایشگاه زرتشتیان و یکی از جاذبه های گردشگری شهر یزد است. این آتشکده در قرن اخیر ساخته شده است، اما قدمت آتشی که درون آن شعله ور است به بیش از 1500 سال پیش برمی گردد.

مسجد امیرالمومنین

مسجد امیرالمومنین واقع در منطقه زارچ یزد، از مساجد بسیار فعال، شناخته شده و از بناهای تاریخی است که در آن، جنبه های مذهبی، فرهنگی و گردشگری در هم آمیخته شده است. این مسجد به دلیل معماری منحصر به فردی که دارد، سالانه پذیرای جمع کثیری از گردشگران سراسر جهان می باشد.

پیر هِریشت

زیارتگاه پیرهریشت، یکی از زیارتگاه های زرتشتیان یزد است. گمان می شود گوهربانو یکی از کنیزان یزدگرد ساسانی در این محل ناپدید شده است. این زیارتگاه محل برگزاری بسیاری از مراسم ها وجشن های بهاری زرتشتیان منطقه و پذیرای زرتشتیان سراسر جهان است.

زیارتگاه پارس بانو

زیارتگاه پارس بانو، یکی از زیارتگاه های زرتشتیان در استان یزد است که هرساله پذیرای تعداد بیشماری از زرتشتیان سراسر کشور است. بنا به گزارشات تاریخی این زیارتگاه محل ناپدید شدن خاتون بانو دختر یزدگرد سوم، پس از گریز از فارس است.

بقعه سيد گل‌سرخ

بقعه گل‌سرخ در محله سرچم يزد علاوه بر جاذبه گردشگري نمونه‌اي از تاريخ فرهنگي ـ ديني گذشتگان است كه امروزه نيز كاربرد آن در بين مردم نمايان است. در اين بقعه آثار خطي نستعليق و هنر‌هاي زيباي كاشيكاري و طرح‌هاي اسليمي را مي‌توان ديد.

گنبد عالی ابرکوه

گنبد عالی ابرکوه، بنای برج مانندی است که از دوران دیلمیان بر فراز کوه سنگی شهرستان ابرکوه قرار دارد و معماری ظریف آن آنقدر ساده و زیباست که نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند.

مسجد زردک

مسجد زردک در شمال غرب شهرستان اردکان قرار دارد، قدیمی‌ترین مسجد شهرستان اردکان و قدمت آن به قرن پنجم بر می‌گردد. به علت مقاومت بسیاری که دارد به گنج گلین معروف است و همچنین گچ‎‌بری منحصر به فرد زیبایی دارد.

سَرْو اَبَرکوه

سَرْو اَبَرکوه درختی ملی وطبیعی در استان یزد قرار دارد و سروی پنج هزار ساله است. در فرهنگ زرتشتيان آمده است به آن سرو زرتشت گویند. «سرو ابرکوه» دومین درخت کهنسال جهان است.

امامزاده سید نورالدین

امامزاده سید نورالدین احمد (ع) در یزد درمحلی به نام " گاپله " واقع شده که قدمت این بنا با روش قیاسی، به دوره صفوی برمی‌گردد.

خانه کلاهدوزها

خانه کلاهدوزها که هم اکنون به "موزه آب" تبدیل شده در شمال میدان امیرچقماق یزد قرار دارد. بنای این خانه متعلق به تاجری خوش‌آوازه به نام "سیدعلی‌اکبر کلاهدوز" است که درسال 1312هجری قمری ساخت آن به پایان رسیده است.

کاروانسرای رباط زین‌الدین

کاروان‌سرای رباط زین‌الدین که شاهکار معماری دوره صفویه به ‌شمار می‌رود، تنها بنای مدور ایرانی است که به دستور"زین‌الدین گنجعلی خان ریگ" حکمران کرمان و به امر "شاه عباس ماضی" در قرن دهم هجری قمری ساخته شده است.

مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد، از ابنیه تاریخی و مذهبی استان یزد، هر ساله، گردشگران بسیاری را از سراسر ایران و جهان جذب می کند. این مسجد در دوره های تاریخی مختلفی ساخت و احیا شده است.

نارین قلعه

نارین قلعه، مهم‌ترین اثر تاریخی شهرستان میبد است که به نظر می رسد در گذشته از آن برای حفاظت از شهر و نیز برگزاری مراسم عبادی استفاده می‌شده است. در مورد تاریخ ساخت بنا، اطلاعات دقیقی در دست نیست.

باغ دولت آباد

باغ دولت آبادِ یزد در اواخر دوره افشاریه توسط محمد تقی خان معروف به خان بزرگ احداث گردید. این باغ كه یكی از باغهای بزرگ ایران و از آثار دوره افشاریه و زندیه می‌باشد دارای مرتفع‌ترین بادگیر شناسایی شده در ایران است.

چَک چَک

چَک چَک محل مخفی شدن نیک بانو از دست دشمنان پدرش یزدگرد، در دل کوه های اردکان است که با چک چک آب طی سالیان متمادی چناری تنومند در کنارشکاف نیز رشد کرده و هرساله زرتشتیان مراسم مهرگان را در این جا برگزار می کنند.

غار شگفت یزدان

غار شگفت یزدان روی قله کوهی به همین نام قرار دارد. این غار که در جریان ورود اسلام به ایران و فشار بر زرتشتیان به مدت سی سال آتش کاریان را در دل خود روشن نگه داشته بود، اکنون علاوه بر این جاذبه مذهبی به علت داشتن ستون های استلاگمیت و استلاگتیت نیز جذابیت دارد. هم چنین مسیر ورود به غار تجربه ای جدید و بی نظیر از غارنوردی خواهد بود.

زندان اسکندر

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه در محله فهادان شهر یزد یکی از آثار دوران مغول است که با تغییر کاربری به مدرسه تبدیل شده تا جایگاه والای علم و دانش را در میان مردم این شهر نشان دهد.

خانه لاری ها

خانه لاری ها واقع در محله فهادان شهر یزد در میان مجموعه آثار تاریخی این شهر است. این بنا متعلق به دوران قاجاریه است که تجار لاری مهاجرت کرده به این شهر آن را بنا نهاده اند. بخش اعیان نشین این خانه چهارفصلی است و دو بخش اندرونی و بیرونی دارد. در بخش هنری این خانه نقاشی ها و تزیینات بسیار زیبایی دیده می شود. این خانه اکنون اداره میراث فرهنگی است.