درباره مسجد جامع گرگان

مسجد جامع گرگان يكي از آثار و بناهاي مذهبي و تاريخي دوره سلجوقیان است که از سده‌هاي پنجم و ششم هجری به یادگار مانده است. در بعضی از آثار تاریخی آمده که این مسجد به امر گوهر شاد آنی در محله "نعلبندان" شهر گرگان ساخته شده است.

سازنده بنا

عده ای از تاریخ شناسان بیان می کنند که بانی برپایی این مسجد معلوم نیست و بگفته تعدادی از معمرین، بانی یا بانیان آن، فردی از اهل تسنن و از طایفه ایمر بوده است. در بعضی از آثار آمده "محمد بن خالد خنظی رازی" از مدرسان درس فقه، مسجد جامع استرآباد را بنا کرده و درآنجا درس فقه را به مردم آموخته است.

معماری بنا

اين مسجد چهار شبستان و يك حياط مركزي به فرم چهار ايواني- با تزيينات معماري خاص آن دوره- دارد. مساحت این مسجد -که تقریبا موقوفات زیادی داشته- 1606 مترمربع و حیاط آن 1000 متر مربع است.
مسجد جامع شامل مناره دوره سلجوقي وسنگ نوشته‌ها و كتيبه‌ها تاریخی، صحن وسيع مستطيل شكل، شبستان‌هاي چهار گوشه، ايوانهاي خاوري و باختري، ورودي‌هاي شمالي وجنوبي است. در ایوان غربی مسجد سنگ فرمان هایی نصب شده است که شامل فرامین حکام و پادشاهان زمان در ارتباط  با شهر استرآباد است.

تزئین آنها با آجر و نداشتن اختلاف پهنا بین پایه و قسمت فوقانی آن از مشخصات بارز سبک معماری این بنا و این دوره تاریخی است. در بالای منبر مسجد، کتیبه ای به خط ثلث حکاکی شده و در این کتیبه نام ابوالقاسم با بربهادر -از امرای تیمور- به چشم می خورد. در طرف شرقی این مسجد دروازه‌ایست که به علت انبوه گل و لای در آن مکان عبور و مرور از آن مشکل شده است.

منبر چوبی

منبر چوبی مسجد که با نقوش گل و بوته منبت کاری شده، در ایوان غربی نگهداری می شود. این منبر دارای هشت پلکان است. بر بدنه سمت چپ این منبر چوبی در 12 قالب 8 ضلعی نقوش اسلامی و نام دوازده امام حک شده است. بدنه سمت چوب آن دارای شکستگی و پوسیدگی های فراونی است زیرا  قرابت با دیوار و نفوذ رطوبت در آن و همچنین  گذشت زمان آسیب و خسارت فراوانی  به آن وارد کرده است و بهمین خاطراکنون در یک محفظه شیشه ای نگهداری می شود وعلاوه بر این برای محافظت بیشتر دو لنگه درب چوبی ی منبت کاری شده و  یک چهارچوب در ایوان درون یک حفاظ شیشه ای قرار داده شده و به جاي آن درب جديدي در آنجا  نصب شده است. متاسفانه این چهار چوب نیز شکسته و آسیب دیده و بعضی از کلمات آن ناخواناست.

کاشی کاری

ایوان غربی و شبستان جنوب غربی در سال 1412 ه.ق و ایوان شرقی در سال 1411 ه.ق کاشی هفت رنگ شده اند. محراب مسجد واقع در قسمت شرقی که گنبدی نسبتا بلند بر بالای آن قرار گرفته، گچبری شده و توسط آقا محمد در تاریخ 1285 ه. ق اجرا شده است

سنگ نوشته ها

تعداد 19 سنگ نوشته در اندازه‌هاي مختلف برديوارهاي غربي مسجد جامع گرگان نصب شده‌ است.
بر روی یکی از سنگ نوشته ها این جملات حک شده است: "وقف سه دانگ از حمام قاضي و مصرف وجه اجاره آن براي روشنايي مسجد جامع از سوي محمدحسين خان قاجار بيگلر بيكي استراباد و نيز تعميرمسجد توسط حاجي قربان آقاناظر"
روی یکی دیگر از کتیبه ها به خط کوفی مطالبی نوشته شده ولی  بخش بیشترآن از بین رفته و ناخواناست و آنچه از آن باقی مانده تنها این جمله " من اله و له و لقد عمرها و... احسن قولامه ... " است.

مناره مسجد جامع

بر فراز مناره مسجد جامع گرگان، ماذنه‌ (گلدسته) ای به شکل چهارضلعي با استفاده از كلافهاي چوبي (سرخدار)، ساخته شده است.
مناره های مساجد در خطه شمال ايران با توجه به آب و هواي مرطوب و شرجی آن منطقه، کوتاه و گلدسته های آنها بلند است، به‌همين جهت ارتفاع آن كم و سقف آنها بزرگتر از حد معمول است.
مناره‌هاي مساجد گرگان، گیلان و مازندران، کوتاه و سقف آن بزرگتر از حد معمول دیگر مساجد است.
مناره آجری مسجد جامع گرگان با طرح استوانه ای که بخشی از آن از پوشش شیروانی بیرون آمده، تنها باقیمانده از معماری سلاجقه است. قسمتي از مناره در تركيب آجركاري به علت نوردهی به داخل مناره باز است این مناره با سایر مناره های دوره سلجوقی، همچون مناره چهل دختران اصفهان، مناره مسجد میدان ساوه و مناره مسجد جامع سمنان قابل مقایسه و مطابقه است.

پنجره این مناره که پیرامون آن با ترکیب آجرهایی در ابعاد 21×21×4  تزئین شده روبه قبله است. بخش فوقانی مناره، ویران شده و اینطور به نظر می رسد که در دوره های بعد، مازنه ای چوبی به فرم چهار ضلعی جایگزین آن شده است. بام پوش سفالین آن به چهارطرف شیب دارد.

طبق اندازه گیری های انجام شده در مهرماه سال 1380 ارتفاع این مناره تاریخی از سطح زمین فعلی تا قسمت اتاقک مازنه 10 متر وعرض قسمت پایین آن 6/5 متر می باشد.

در عصر حاضر به علت تخریب و آسیب هایی که براثر گذشت زمان بر این بنای تاریخی و مذهبی وارد شده، بازسازی و مرمت هایی از جمله: "برداشت اندودهاي آسيب ديده داخلي ايوان غربی، برداشت سنگ ازاره‌هاي داخل این ايوان و احداث  كانال برای دفع رطوبت در داخل و خارج ايوان غربي و مرمت گچبري های آن" انجام شده است.
نظیر این مسجد را در مشهد و هرات نیز ساخته اند.

گورستان قدیمی ای در قسمت شمالي و شرقي مسجد جامع گرگان واقع شده و اكنون بخشی از اين گورستان در قسمت غربي و جنوبي مسجد، به  بازار "نعلبندان" ضمیه شده است. در آثار و نوشته‌هايي تاریخی، آمده که  گورستان قديمي مسجد جامع گرگان همزمان با ساخت بناي مسجد، احداث گشته و قرنها بعد هم  کاربری خود را در میان مردم داشته است (یعنی مردم مردگانشان را در آنجا به خاک می سپاردنند). دربرشهاي ديواره مسجد، گورهايي يافت شده است.

اطلاعات گردشگری

مسجد جامع گرگان (استرآباد) در (محله) بازار "نعلبندان" در بافت قدیمی شهر واقع شده است.

تاریخچه

دو روایت مختلف درباره سال احداث بنا وجود دارد: با توجه به بررسی  آثار و اسناد تاریخی  این مسجد یا درسال 804 ه.ق  و یا در سال 814 ه.ق بنا شده است. درباره دوره تاریخی آن اختلاف نظرهایی وجود دارد، عده ای از تاریخ شناسان آن را مربوط به دوره ی سلجوقی و عده ای دیگر مربوط به دوره تیموریان می دانند. بعضی از تاریخ نویس ها معتقدند که با توجه به وجود مناره آجري بناي اوليه مسجد متعلق به دوره سلجوقیان بوده و و بيش‌تر بازسازي‌های انجام شده در دوره‌های تيموريان، صفويان و عصرحاضر به صورت گسترده انجام شده است.

قدیمی ترین فرمان های تاریخی مکتوب بر سنگ نقره ها از آن جهانشاه آق قویونلو است و در آن ،تاریخ  سال862  هجری  و آخرین فرمان، تاریخ  سال 1219 هجری را نشان می دهد.

اين سنگ‌نوشته‌ها علاوه بر قدمت تاریخی که دارد اطلاعات جامع و کاملی را از اوضاع اجتماعي و اقتصادي آن دوران و همچنین اعتقادات و باور های  مردم استرآباد ارائه مي‌دهند.
این مسجد در دوره شاه عباس اول و دوم صفوی و همچنین در دوران افشاریه و تیموریه مرمت شده است. قسمتی از این بنای با ارزش در زلزله شدید 17 فروردین سال 1323 تخریب و سپس بازسازی شد.

در آثار و اسناد تاریخی آمده این منبر تاریخی یکبارسال 895 هـ.ق در زمان پادشاهي معين الدين ابوالقاسم بابر، حاکم هرات توسط فرماندار استرآباد، و ديگربار در سال 1081 هـ.ق در زمان شاه عباس اول و سرانجام در سال 1157 هـ.ق در زمان نادر شاه افشارمرمت و بازسازی  شده است. همچنین قسمت هایی از ايوان غربي این مسجد در سال 1385 مورد بازسازی قرار گرفت. این مسجد تاريخي و قديمي در 18 تیرماه سال 1381 به عنوان يكي از آثار تاريخی درفهرست آثار ملي کشورمان ثبت شد.
 
نام: آسیا » ایران » گرگان » مسجد جامع گرگان
گروه: مکان های معروف
 

مکان های دیدنی دیگر گرگان

موزه گرگان

در پارک شهر گرگان کاخ موزه ای ارزشمند قرار دارد که ساخت آن به سال 1317 برمی گردد. در این کاخ آثار باستانی ارزشمندی مربوط به 7200 سال تاریخ ایران، تندیس های مشاهیر گرگان، اشیای خاندان پهلوی، غرفه های مردم شناسی و سنگ قبرهای زیبا و قدیمیی دورتادور حیاط دیده می شود.

نهارخوران

نهارخوران از جمله تفرجگاه های قدیمی شهر گرگان است که علاوه بر طراوت و سرسبزی خاص شمال با داشتن جاذبه های گردشگری و امکانات رفاهی مناسب همه ساله جمعیت زیادی از گردشگران را به سوی خود می کشاند.

پارک جنگلی النگ دره

در 5 کیلومتری جنوب غربی گرگان در استان گلستان و در محور نهارخوران جنگلی بسیار دیدنی خودنمایی می کند که رودخانه ای از جنوب تا شمال آن جاری است و سه چشمه در مسیر آن قرار دارد. همچنین انبوه درختان جنگلی نسیمی خنک و معطر را بر جان گردشگران می نشاند.

برج رادکان کردکوی

برج یا میل رادکان در روستای کردکوی شهر گرگان استان گلستان قرار دارد. این برج با بیش از هزار سال قدمت ابتدا مورد استفاده بازرگانان جاده ابریشم بوده و بعدها مقبره سازنده خود یعنی ابو جعفر محمدبن وندربن باوندی شده است. این بنا جزء هزاران برج آرامگاه های باستانی کشور و با شماره 145 در فهرست آثار ملی ثبت شده است. این برج در عین سادگی چند کتیبه را در خود جای داده که بر اهمیت آن را دوچندان کرده است.

قلعه موران

راميان در استر آباد گرگان باقدمت تاريخي کهن سرزميني است که دارای آبشارها و جويبارهای بسیار و همچنین جنگل ها و چشم اندازهاي زيباي طبيعي می باشد. این قلعه بر فراز قله ای بلند از نواحی استر آباد قرار دارد. این منطقه دارای قدمت تاریخی و یکی از جاذبه های گردشگری در کشور،ایران است.

روستای باستانی و ییلاقی زیارت

روستای ییلاقی زیارت در استان گلستان به عنوان یکی از 10 روستای تاریخی کشورمان است که دارای ارزش و بافت تاریخی می باشد. چشمه های آبگرم و معدنی این منطقه بسیار آرامش بخش و سبب بهبود درد های عضلانی می شود.

دیوار گرگان

دیوار گرگان یا سد اسکندر یا سد پیروز یا سد انوشیروان یا قزل آلان یا مار سرخ یا دیوار سرخ طولانی ترین اثر معماری ایران باستان است که در دشت گرگان و ترکمن صحرا قرار دارد و با طول 200 کیلومتر پس از دیوار چین بزرگترین دیوار دفاعی جهان و دومین دیوار تاریخی قاره آسیا است. این دیوار مانعی در برابر بیابان گردان آسیای میانه بوده و از کنار دریای خزر در ناحیه گمیشان آغاز شده و در کوه های پیش کمر محو می شود.

مشخصات دیوار گرگان

دیوار گرگان یا سد اسکندر یا سد پیروز یا سد انوشیروان یا قزل آلان یا مار سرخ یا دیوار سرخ از طولانی ترین اثر معماری ایران باستان می باشد که در دشت گرگان و ترکمن صحرا قرار دارد و کاربردهای زیادی دارد.

مدرسه عمادیه

مدرسه علمیه عمادیه در قلب استان گرگان با معماری خاص و زیبای خود بیش از پانصد سال قدمت دارد. این مدرسه با توجه به کاربری قدیمی اش همچنان به عنوان مدرسه علوم دینی وحوزوی در تربیت علاقه مندان به این رشته از علوم، در خور توجه است.

تورنگ تپه

تورنگ تپه یکی از آثار باستانی کشورمان است که در شهر گرگان، در دهکده ای به نام "تورنگ تپه" قرار دارد. قدمت بسیار کهن و تاریخی این بنا به عصر پیش از آریایی ها می رسد.