قلم زنی

هنر قلم زنی که از دیرباز در اصفهان رواج كامل داشته، درحقیقت نوعی حكاكی بر روی فلزات است. دراین صنعت نقوش یا طرح هائی بر سطح اشیا فلزی كنده می شود.
ابزار كار قلمزنی تعدادی قلم های مخصوص و چكش است.

تاریخچه

قلم‌زنی در ایران از سابقه ای طولانی برخوردار است.
  • با توجه به بررسی های پژوهشگران سابقه تاریخی این هنر به (سكاها) می رسد كه در حدود پنج هزار یا هفت هزارسال پیش در قفقاز زندگی می كرده اند. ازاین قوم آثار بسیاری بدست آمده كه اكثرا از طلا و نقره و برنز می باشند.
  • از هخامنشیان و ساسانیان نیزآثاری درموزه های بزرگ جهان موجود است.
  • در دوران اسلامی، باروی كارآمدن سلجوقیان قلم زنی به اوج ترقی رسید. ازدوران اسلامی آثاری شامل حیوانات و درختان ونوشته هائی به خط كوفی بدست آمده است.
  • عصر صفوی روزگار اوج و تكامل هنر قلم زنی است. دراین دوران علاوه بر نقوش قبلی شاهد پیدایش طرح های انسانی در حالت های مختلف هستیم. از دوران صفوی نقوش بسیار زیبائی بجامانده كه بیانگر تعالی این هنر است.
  • درحال حاضر اصفهان مركز و قطب این هنر در ایران است واستادان بزرگی در قلم زنی بوجودآمده اند كه علاوه بر ارائه نقش های سنتی گاه شاهد ابتكارات و نوآوری هائی نیز ازطرف آنان هستیم.
طرز کار
نقاش طرحی مخصوص قلمزنی می سازد و آن را به قلمزن می دهد. قلمزن خطوط نقشه را با ابزار نوک تیزی، به نام سنبه، سوراخ سوراخ می کند، سپس انرا بر فلزی می گذارند و گرد زغالی را که در پارچه ای نازک پیچیده است، بر ان می افشاند.

 گرد زغال از سوراخهای کاغذ می گذرد، و بر فلز نقش می بندد، و بدین گونه،‌ نقشه به روی فلز منتقل می شود آنگاه قلمزن با ابزارهای گوناگون، به مدد چکش، خطوط اصلی طرح را بر زمینه فلز نقش می کند، سپس با ابزار مخصوصی، متن نقشه را گود می برد، و موج دار یا « آجین » می سازد. در نتیجه، گلها و اسلیمی های نقشه بالا می مانند. آنگاه با قلمهای ریز و درشت فولادین، آنها را «‌حالت» و «ساخت و ساز» می دهند، و سایه می زند.

 باید دانست که پیش از شروع کار، درون اشیاء‌ فلزی را از قیر انباشته می سازند، تا جدار آنها در برابر ضربه های چکش و فشار قلم تاب بیاورد و کج نشود. پس از پایان قلمزنی،‌ قیر را بر آتش آب می کنند و از فلز جدا می سازند، شئی را در کوره حرارت می دهند. گاهی مخلوطی را از روغن بزرک و دوده را با پنبه بر اشیاء قلمزده، می مالند، و سپس با پارچه تمیزی آن را پاک می کنند. رنگ سیاه دوده در خلل و فرج قلمزنی باقی می ماند و طرح را نمایانتر می سازد. این کار « قلمزنی سیاه قلم » نامیده می شود.


اساتید


ازاساتید برجسته این هنرحاج محمدتقی ذوفن، حاج سیدمحمدعریضی، ابراهیم دائی زاده رانام برد. استاد رجبعلی راعی نیز از هنرمندان خلاق و مبتكر این هنراست كه تابلوهای بسیار مشهور و نفیسی درزمینه داستانهای قرآنی، تاریخی و آثارحماسی و برجسته كردن برخی كارهای كمال الملك را بوجودآورده اند. درحال حاضر، اشیاقلمزده هنرمندان اصفهانی مانند سینی و گلدان و مجموعه های بزرگ مسی و برنجی و قوطی سیگار و جای نمك و قاب عكس و انواع ظروف بشقاب كه با طرح های بسیار زیبا قلم زنی شده موزه ها و مجموعه های خصوصی را زینت می بخشند.

قلمدان سازی

تاریخچه

پژوهشهای محققین برای اینكه به پدیده ای به نام قلمدان در ایران باستان پی ببرند راه به جائی نبرده است و از وجود این هنر در ادوار قبل از اسلام اطلاعی در دست نیست.
  • با ظهور اسلام، استفاده از قلمدان برای كارهای تحریری معمول گشت و در مدرسه ها، مكتب خانه ها و مراجع دیوانی مورد استفاده قرار گرفت.
  • در دوره سلجوقیان بر اثر حمایتی كه از شعرا و نویسندگان و دبیران به عمل آمد هنر قلمدان سازی پیشرفت بسیار كرد.
  • این پیشرفت و ترقی تا عصر تیموریان ادامه داشت. بررسیهای انجام شده بیانگر این مطلب است.
  • در عصر صفویه كه خوشنویسی به نهایت ترقی و تعالی رسید هنر قلمدان سازی نیز به اوج رسید و قلمدانهای ساخته شده در این عصر از گرانبهاترین و نفیس ترین میراثهای فرهنگی ایران به شمار می رفت. قلمدانهای بر جای مانده از آن روزگار كه برخی گوهر نشان و طلا كوب و مرصع هستند و بر بعضی نیز آیات قران نوشته شده است زینت بخش موزه های ایران و سایر كشورهای جهان می باشند.
  • در دوره قاجاریه و زندیه نیز هنر قلمدان سازی مثل روزگار صفویه در اوج بود و قلمدانهای ساخته شده در این دوره نمایانگر هنر هنرمندان اصفهانی هستند.
قلمدان سازان مشهور

از مشهورترین قلمدان سازان دوران صفویه و زندیه و قاجاریه می توان محمد زمان نگارگر، حسن خداداد، محمد خداداد، سمیرمی، محمد صادق امامی اصفهانی، كاظم بن نجفقلی، عبدالرحیم اصفهانی و آقا نجف قلمدان را نام برد.

اگر چه در حال حاضر قلمدان مانند گذشته مورد استفاده قرار نمی گیرد، اما علاقمندان به هنرهای اسلامی ایرانی كماكان از این فرآورده هنری استقبال كرده و خواهان و طالب آن هستند.

سفره قلمکار

قلمکار سازی‌ از پیشه های کهن و قدیمی ایران است‌ که‌ قرنها در اوج‌ شهرت بوده‌ است‌.‌

تاریخچه

قلمکاری‌ و نقاشی‌ روی‌ پارچه‌ از دوره‌ مغولها در ایران مرسوم گشت. بدین‌ دلیل که‌ در دوره‌ فوق بعلت حمایت‌ و پشتیبانی‌ خوانین مغولی‌ پارچه‌های منقوش و‌چینی در بازارهای ایران فروش‌ فوق العاده‌ای پیدا کرده‌ بود. تلاش پیگیر صنعتگران قلمکار ساز و استقبالی‌ که‌ از آن میشد موجب‌ ازدیاد تقاضا برای این‌‌گونه‌ پارچه‌های نقش دار شد و چون عرضه‌ محدود بود، صنعتگران را به‌ چاره‌ اندیشی و پیدا ‌کردن‌ راه حل‌ جهت عرضه‌ بیشتر با همان کیفیت هنری واداشت‌. در این‌ مورد تنها راه چاره‌‌ را ایجاد نقوش مورد نظ‌ر بر روی‌ قالب‌ و انتقال قالبهای مذکور روی‌ پارچه‌ دانستند که‌ در‌آغاز تنها از یک‌ یا چند قالب‌ استفاده‌ میکردند و بقیه را با دست‌ میکشیدند ولی‌ پس‌ از‌چندی با طراحی‌ روی‌ کاغذ و انتقال این‌ طرحها بر روی‌ قالب‌ و حکاکی‌ و قالب‌ تراشی‌، استاد‌کاران فن‌ توانستند به ط‌ور کلی محصولات قلمکار را به وسیله قالب‌ زنی‌ تولید کنند.

خوشنویسی

تاریخچه
  • از اوائل قرن ٥ هجری رواج خط نستعلیق كه خط تحریری خاص ایرانی بود شروع شد.
  • این خط در قرن ٦ و٧ رواج كامل یافت، بطوری كه اكثر كتب فارسی و برخی از كتب عربی با این خط نوشته شد.
  • قرن ٩ فن خطاطی در عداد هنرهای ظریفه در آمد و اساتید این فن نستعلیق رابه اوج كمال رساندند.
  • دوره صفویان از درخشانترین ادوار ترقی و تكامل خطوط مختلف ایرانی بوپژه ثلث، نسخ و نستعلیق است. در این زمان بیشتر شاهان و شاهزادگان و رجال و امرا صفویه خود خوشنویس بوده اند و خطاطان و اساتید خوشنویس از احترامی ویژه برخوردار شدند و مكتب خط و خطاطی در این شهر دائر شد و این شهر در حدود ٤ قرن مهد بزرگترین خطاطان و خوشنویسان شد. در دوره صفویه اساتید بزرگی همچون امیر علی هروی و شاگرد او بابا شاه اصفهانی، میرعماد حسنی قزوینی، محمد صالح اصفهانی، نورای اصفهانی، ترابای اصفهانی، علیرضا عباسی، علی نقی امامی، محسن امامی، استاد باقر بنا و دهها استاد خوشنویس دیگر با كتابت كتیبه های بناهای اصفهان شهر اصفهان را به موزه ای از دست نبشته ها و كتیبه های نفیس تبدیل كردند. خط نستعلیق در دوران صفویان به آنچنان جایگاهی رسید كه نه تنها در ایران و افغانستان كه در آنزمان جزئی از ایران بود بلكه در ممالك مجاور و دور دست همچون هندوستان، عثمانی، مصر و عربستان نیز طرفدارانی پیدا كرد و اساتید بزرگی مانند میر معز كاشی نستعلیق نویس بزرگ دوران شاه عباس اول به هند سفر كرد و این خط را در این كشور رواج داد.
  • با انتقال پایتخت از اصفهان اگر چه خوشنویسی دچار زوال گردید اما در دوره قاجار اساتیدی ظهور كردند كه بار دیگر شهر اصفهان را به عنوان مهد این هنر شریف بر سر زبانها انداختند. محمد كاظم واله اصفهانی و محمودخان ملك الشعرا در خط نسخ و درویش عبدالمجید طالقانی در خط شكسته به استادی رسیدند. دروان صفویه زمان رونق خط ثلث نیز هست. در اوائل قرن یازدهم هجری قمری به دلیل احداث مساجد و مدارس و تعمیر امامزاده ها و بقاع متبركه اساتیدی همچون علیرضا عباسی و عبدالباقی تبریزی و محمد رضا امامی با كتابت كتیبه های این آثار شاهكارهائی باقی گذاشتند كه شهر اصفهان را در دنیا نام آور و مشهور كردند. علاوه بر كتابت كتیبه ها ساخت مرقعات و كتب نفیس نیز در این دوران به كمال رسید و خطاطان نامدار مشهور با استنساخ كتب مذهبی و ادبی نفائسی بوجود آوردند كه امروز زینت بخش موزه های دنیا هستند. در دوره قاجار بخصوص زمان سلطنت محمد شاه به دلیل سعی و اهتمام او بار دیگر خوشنویسی كه در روزگار افشاریه و زندیه دچار ركود شده بود مورد توجه قرار گرفت. در این روزگار هنرمندانی مانند آقا محمد باقر سمسوری اصفهانی، رضا قلی ادیب، میرزا عبدالرحیم اصفهانی و چند تن از سادات گلستانه خط نستعلیق را مجددا به اوج رساندند. خط نسخ نیز به وسیله آقا غلامعلی اصفهانی، آقا زین العابدین اشرف الكتاب اصفهانی، آقا محمد كاظم واله و اساتید دیگر به عالیترین درجه حسن و كمال رسید.

مینا کاری

از هنرهای دستی ایرانیان در ادوار گذشته و روزگاران دور تزئین و كنده كاری روی فلزات است. از جمله موارد فلز كاری می توان از ترصیع نام برد كه به معنای نشاندن و جا دادن قطعات كوچك فلزهای مختلف روی سطح فلزی از جنس دیگر و ایجاد تناسی میان قطعات است.
بررسی هائی كه در مورد مینا كاری به عمل آمده بیانگر این مطلب است كه مینا كاری نیز مانند بسیاری از هنرهای دیگر برای اولین بار در ایران به وجود آمده وسپس به سایر كشورها راه یافته است.
در زمان صفویان مینا كاری نیز همچون سایر هنرها ترقی بسیار كرد و شهر اصفهان به یكی از مراكز عمده این هنر تبدیل شد. هنوز نیز این شهر تنها مركز این هنر محسوب میشود. هنر مینا كاری شامل فعل و انفعالات پیچیده ای است كه به هم مربوط میشوند. در عصر صفویان از نقشهای اسلیمی و گل استفاده بسیار شد و رنگ قرمز در مینا سازی مصرف بیشتر یپدا كرد.

در قدیم رنگهائی كه در صنعت مینا سازی مورد استفاده قرار می گرفتند مانند رنگهای قلمكار گیاهی یا معدنی بودند اما در حال حاضر برای نقاشی ظروف و سایر اشیا مینایی از رنگهای شیمیائی استفاده میشود. مینا كاران برای تهیه رنگ قرمز از طلا، رنگ سبز از مس و رنگ زرد از گل ماشی استفاده می كنند. بیشتر اشیائی كه هم اكنون مینا سازان به خریداران و علاقمندان این هنر عرضه می كنند عبارت است از: گوشواره، گردنبند، انگشتر، سینه ریز، جعبه های كوچك و بزرگ آرایش، قوطی سیگار، سرویس چایخوری و شربت خوری، جامهای مینا كاری، بشقاب، گلدان، قابهای عكس، پیپ، گلاب پاش، جارو چهل چراغ، درها و پنجره هائی كه برای مقابر ائمه در كربلا و نجف و سامره و مشهد و قم و سایر اماكن متبركه ساخته شده اند. در حال حاضر مینا كاری كار هنرمندان اصفهانی طرفداران وخریداران بسیاری دارد و این رشته هنر از طرف سازمانهای ذیربط همچون سازمان صنایع دستی مورد حمایت قرار می گیرند.
 
نام: آسیا » ایران » اصفهان » هنرهای دستی اصفهان - قسمت اول
گروه: سرگرمی ها
 

مکان های دیدنی دیگر اصفهان

 

مسجد سید

مسجد سید یکی از بزرگترین و معروف ترین مساجد اصفهان است که از جمله آثار تاریخی برجای مانده از دوره قاجار محسوب می شود. ساخت این بنا توسط یکی از علمای بزرگ اصفهان به نام آیت الله سید محمدباقر شفتی آغاز گردید که پس از فوت ایشان، فرزند و نوه ی وی ان را ادامه دادند. کل عملیات ساخت مسجد همراه با تزئینات بکار رفته در آن در حدود 130 سال بطول انجامیده است.

مسجد جامع اصفهان

مسجد جامع اصفهان از جمله مساجد بسیار قدیمی اصفهان است که مکان آن حتی پیش از اسلام نیز کاربری مذهبی داشته است. این مسجد که در طول تاریخ خود تغییرات زیادی را در زمان حکومت های مختلف متحمل شده، امروزه یکی از جاذبه های گردشگری تمام عیار اصفهان محسوب می شود.

مسجد حکیم

مسجد حکیم از جمله آثار تاریخی اصفهان است که در قرن چهارم هجری و در زمان حکومت شاه عباس دوم صفوی ساخته شده است. بانی این مسجد حکیم شاه، حکیم محمد داوود خان بوده است. مسجد حکیم به دلیل ساختار گلی و نیز وجود خط نوشته های متعدد در گوشه و کنار بنای آن، از شهرت خاصی برخوردار است.

مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله از جمله مساجد باشکوه اصفهان و از آثار برجای مانده از دوران صفوی می باشد. این مسجد که در میدان امام یا نقش جهان قرار دارد، از شهرت بسیاری برخوردار است. گنبد زیبا و کاشیکاری شده این مسجد، یکی از زیباترین گنبدهای جهان می باشد. همه ساله گردشگران داخلی و خارجی زیادی از این مسجد دیدن می کنند.

منارجنبان

بنای منارجنبان یکی از شگفت انگیزترین آثار تاریخی اصفهان محسوب می شود. ویژگی این بنا که از یک ایوان و دو مناره تشکیل شده این است که تکان دادن یکی از مناره ها سبب تکان خوردن دیگری و نیز کل بنا به طور کاملاً محسوس می شود. این بنا که از آثار قرن هشتم هجری به شمار می رود، از مهمترین جاذبه های گردشگری اصفهان می باشد.

مدرسه چهارباغ اصفهان

مدرسه چهارباغ یکی از مدارس معروف اصفهان می باشد که از آخرین بناهای عهد صفوی به شمار می رود. این مکان که از ابتدا به عنوان محل تحصیل طلاب عمل می کرده، از ویژگی های معماری بسیار شاخصی برخوردار است. کاشیکاری های این مدرسه زبانزد می باشد. مدرسه چهارباغ با اسامی دیگری نظیر مدرسه سلطان و مدرسه مادرشاه نیز شناخته می شده است.

کلیسا وانک

شهر اصفهان از جمله شهرهای ایران است که بخشی از جمعیت آن را اقلیت دینی ارامنه تشکیل می دهد. این افراد که در زمان شاه عباس اول صفوی به این منطقه کوچ داده شدند، اقدام به ساخت تعدادی کلسیا کردند. از معروفترین کلیساهای این شهر، کلیسای وانک می باشد که از جاذبه های گردشگری اصفهان محسوب می شود.

کاخ هشت بهشت

کاخ هشت بهشت از جمله کاخ های برجای مانده از دوره صفوی در اصفهان می باشد. این کاخ در نیمه دوم قرن هجری و در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است. بنای دو طبقه کاخ هشت بهشت دارای اتاق ها، رواق ها و راهروهای متعددی است که توسط دو راه پله به یکدیگر متصل اند. امروزه وجود پارکی وسیع و زیبا در کنار این کاخ، گردشگران بسیاری را به این مکان جلب می کند.

کبوترخانه

از جمله آثار تاریخی اصفهان که شاید کمتر نام شان به گوش بخورد، کبوترخانه ها می باشد. این سازه های شگفت انگیز و جالب که قدمتی در حدود هفت قرن دارند، بویژه در دوره صفوی از رونق بسیاری برخوردار بودند. کبوترخانه های اصفهان که برخی آنها گنجایش چهل هزار قطعه کبوتر داشته اند، در میان معروفترین کبوترخانه های جهان جای داشته اند. امروزه نیز در اطراف اصفهان تعدادی کبوترخانه به چشم می خورد.

عمارت عالی قاپو

عمارت عالی قاپو یکی از باشکوه ترین آثار تاریخی برجای مانده از دوره صفوی است. ساخت این بنا به دستور شاه عباس اول آغاز گردید اما در زمان حکمرانی سایر پادشاهان صفوی نیز بخش هایی به آن افزوده و تکمیل گردید.

مسجد امام

مسجد امام از معروفترین و باشکوه ترین مساجد اصفهان می باشد که از آثار دوره صفوی محسوب می شود. این مسجد که در میدان امام یا نقش جهان واقع شده، از جاذبه های گردشگری مهم اصفهان است که همه ساله گردشگران داخلی و خارجی بسیاری را به سوی خود جلب می کند.

کاخ چهلستون

کاخ چهلستون از جمله آثار برجای مانده از دوره صفوی در اصفهان است که به دلیل تعدد ستون های موجود در آن، بدین نام خوانده میشود. وجود نقاشی ها، مینیاتورها، نسخ خطی، ظروف و سفالینه ها، سکه و جاذبه های بصری فراوان در معماری این بنا، همه ساله گردشگران بسیاری را به این مکان می کشاند.

سی و سه پل

از میان پل های تاریخی اصفهان که بر روی رودخانه زاینده رود ساخته شده به جرأت می توان گفت که سی و سه پل از معروفترین شان به شمار می رود. سی و سه پل، طولانی ترین پل موجود بر روی زاینده رود است که در زمان حکومت شاه عباس اول صفوی و توسط یکی از سرداران وی به نام الله وردی خان ساخته شده است.

حمام علیقلی آقا

دوره حکومت پادشاهان صفوی، دوره رونق هنر و معماری در اصفهان محسوب می شود. از جمله بناهایی که در ساخت آن در این دوران از اهمیت چشمگیری برخوردار بوده، حمام های عمومی اصفهان بوده است. مجموعه حمام علیقلی آقا از جمله این حمام ها است که با قدمتی در حدود 310 سال، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری اصفهان علاقمندان بسیاری را به سوی خود جلب می کند.

پل مارنان

پل مارنان یکی از قدیمی ترین پل های اصفهان می باشد که برخی تاریخ ساخت آن را به دوره ساسانی نسبت می دهند. این پل که با اسامی مختلفی چون پل ماربین یا پل سرافراز نیز شناخته می شده، امروزه به یکی از جاذبه های گردشگری اصفهان تبدیل شده است.

پل شهرستان

پل شهرستان یکی از قدیمی ترین پل هایی است که در دوران پیش از اسلام بر روی رودخانه زاینده رود ساخته شده است. این پل که زمان ساخت آن را متعلق به دوره ساسانی می دانند، بارها در زمان حکومت سلسله های دیگری نظیر سلجوقیان، آل بویه و صفویه مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.

پل خواجو

یکی از معروف ترین پل های زاینده رود، پل خواجو می باشد که در سال 1060 هجری قمری به دستور شاه عباس دوم ساخته شده است. این پل بواسطه ویژگی های معماری و تزئینات بکار رفته در ساخت آن از سایر پل های موجود بر روی زاینده رود معروف تر است.

پل چوبی

پل چوبی که نام صحیح آن جوئی می باشد، از جمله پل های قدیمی ساخته شده بر روی زاینده رود است که به دستور شاه عباس دوم صفوی و برای کاربری سلطنتی ساخته شده است. این پل که در بین دو پل خواجو و سی و سه پل واقع شده، از جمله جاذبه های گردشگری اصفهان به شمار می رود.

بازار قیصریه

بازار سنتی اصفهان، که یکی از زیباترین و قدیمی ترین بازارهای ایران و جهان است ورودی های متعددی دارد اما ورودی اصلی آن، سر در قیصریه واقع در میدان امام یا میدان نقش جهان می باشد.

آتشگاه

آتشگاه یکی از قدیمی ترین بناهای تاریخی مربوط به دوران پیش از اسلام در اصفهان می باشد که در انتهای خیابانی به همین نام و بر فراز تپه ای واقع شده است. این بنا که ساخت آن را مربوط به دوره ساسانیان یا پیش از آن می دانند، از جمله جاذبه های گردشگری اصفهان به شمار می رود.

کليساي مريم

کليساي مريم متعلق به دوره صفوي و دومين کليساي بزرگ شهر اصفهان است که هنوز هم در آن مراسمي برپا مي شود. نقاشي ها و کاشي کاري هاي ديوارهايش بر اهميت آن افزوده و تشکيل يک هشتي داده است. توجه بيش از حد زنان به اين کليسا به دليل نام حضرت مريم نيز جالب توجه است.

غار كلهرود

غار زيباي كلهرود، غاري طبيعي و غيرآهكي و از طولاني‌ترين غارهاي ايران در نزديكي روستاي زيباي كلهرود در 110 كيلومتري اصفهان قرار دارد.

غذاهای محلی اصفهان

از غذا و دسرهای مخصوص اصفهان می توان به خورش ماست، حلیم بادمجان، بریانی و آبگوشت بالوبیا سفید اشاره کرد.

هنرهای دستی اصفهان - قسمت دوم

قالیبافی، خاتم سازی، زری بافی و مینیاتور از جمله صنایع دستی اصفهان است. خاتم سازی در واقع هنر آرایش سطح اشیا چوبی به صورتی شبیه به موزائیك با مثلثهای كوچك است.

هنرهای دستی اصفهان - قسمت سوم

کاشی سازی، گچبری، گره چینی و مشبك، صحافی و جلد سازی جزو صنایع دستی اصفهان می باشد. یكی از هنرهائی كه در عصر صفویه به اوج رسید و هنرمندان اصفهان در تكامل آن ابتكار و خلاقیت بی مانندی از خود نشان دادند صحافی و جلد سازی بود.

سوغاتی های اصفهان

علاوه بر صنایع دستى، شیرینى گز و پولکى و گلاب قمصر کاشان از سوغاتى هاى مشهور شهر اصفهان است.